پنج مرحله ادب آموزی به فرزندان

پنج مرحله ادب آموزی به فرزندان

مسأله تربیت فرزند و خو دادن او به آداب صحیح فردی و اجتماعی، دغدغه تمامی والدین و مربیان دلسوز است. اما روشن است که این مهم، به صورت ناگهانی به  انجام نمی رسد و باید به مرور و در طی مراحل مختلف صورت پذیرد.
گر چه ممکن است محققان امور تربیتی مراحلی را در تحقق این هدف ترسیم کنند اما دست یافتن به نظر دین اسلام از لابلای متون دینی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. از جمله زیباترین و جامع ترین روایاتی که در این زمینه به دست ما رسیده روایت امام صادق علیه السلام به نقل از لقمان حکیم است که خطاب به فرزند خود می گوید: «يَا بُنَيَّ إِنْ تَأَدَّبْتَ صَغِيراً انْتَفَعْتَ بِهِ كَبِيراً، وَ مَنْ عَنی بِالْأَدَبِ اهْتَمَّ بِهِ وَ مَنِ اهْتَمَّ بِهِ تَكَلَّفَ عِلْمَهُ- وَ مَنْ تَكَلَّفَ عِلْمَهُ اشْتَدَّ طَلَبُهُ- وَ مَنِ اشْتَدَّ طَلَبُهُ أَدْرَكَ مَنْفَعَتَهُ فَاتَّخِذْهُ عَادَة؛ [1]
ای پسرم! اگر در بچّگی ادب پیدا کنی در بزرگی به تو فایده می‌رساند و هرکس به ادب توجّه کند به آن اهمیّت می‌دهد و هرکس به آن اهمیّت بدهد به علم خود متعهّد می‌شود و هرکس به علم خود متعهّد شود بیشتر در طلب آن می‌کوشد و هرکس بیشتر در طلب آن بکوشد منفعت آن را درک می‌کند؛ پس آن را عادت خود قرار بده.»
در این روایت ارزشمند، ضمن اشاره به اهمیت ادب آموزی در کودکی، مراحل شکل گیری آداب صحیح به عنوان یک سبک ادب آموزی که باید به عادت و روش فرزند تبدیل شود بیان شده است که در این جا به بررسی این مراحل می پردازیم.

اهمیت ادب آموزی در کودکی
همان گونه که در متون دینی از جمله روایت فوق نیز بیان شده است، همه کارشناسان تربیتی بر این باورند که، تعلیم و تربیت انسان در سنین خردسالی و کودکی آثار و فواید بسیار بیشتر و ماندگارتری در مقایسه با سنین بالاتر دارد چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام تربیت فرزندان خود را خطاب به امام مجتبی علیه السلام این گونه به تصویر می کشند: «وَ اِنَّما قلبُ الْحَدَثِ کَالاَْرْضِ الْخالیةِ ما اُلْقِیَ فیها مِنْ شی ءٍ قَبِلَتْهُ، فَبادَرْتُکَ بِالادبِ قَبْلَ اَنْ یَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ یَشْتَغِلَ لُبُّکَ؛ [2] دل نوجوان، همچون زمینِ ناکشته است؛ هر چه در آن افکنند بپذیرد، پس به ادب آموختنت پرداختم، پیش از آنکه دلت سخت شود و خِردت هوایی دیگر گیرد.»
از دست دادن فرصت تربیت فرزند در سنین کم، موجب پیچیده و سخت شدن کار تربیت در سنین بالاتر و البته تحمیل هزینه های مادی و معنوی فراوان می شود؛ مسأله ای که بسیاری از خانواده ها را هم اکنون درگیر خود کرده است! این در حالی است که اگر روش صحیح ادب آموزی در سنین کم اجرا شود، آینده ای بسیار افتخارآمیز و پر شکوه در انتظار فرزندانمان خواهد بود.

پله اول؛ توجه به ادب آموزی
بی مبالاتی ها در ادب آموزی، از همان ماه ها و سال های ابتدایی آغاز می شود؛ جایی که بسیاری از والدین گمان می کنند در مواجهه با نهال نورس نیازی به دقت در رفتار با اونیست چرا که اساساً فعلاً درکی از پیرامون خود ندارد و می توانند حتی با تمسخر و شوخی با او، تنوع و نشاط صوری در فضای خانه ایجاد کنند. این در حالی است که اولین قدم، توجه داشتن نسبت به مقوله آداب صحیح است.
کسی که نسبت به «ادب» توجه دارد می توانیم امیدوار باشیم که در کسب آن نیز همت کند. بی اعتنایی به آداب صحیح زندگی فردی و اجتماعی به معنای کج نهادن اولین خشت در بحث تأدیب است. عبارت «وَ مَنْ عَنی بِالْأَدَبِ اهْتَمَّ بِهِ؛ و هرکس به ادب توجّه کند نسبت به آن اهتمام می ورزد.» نیز به همین معناست.
اگر می خواهیم توجه خود به مقوله ادب را تقویت کنیم کافی است در نتایج و آثار بسیار مهم آداب شایسته، تفکر و اندیشه کنیم و این، ترجمان کلام نورانی امام صادق علیه السلام است که فرمودند: «تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيرٌ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ؛ [3] يك ساعت انديشيدن بهتر از سالى عبادت است.» چه بسا یک لحظه اندیشیدن در مورد اهمیت ادب آموزی، به اهتمام و تصمیمی نسبت به این مسأله مهم بیانجامد که افراد دیگر، پس از گذشتن یک سال یا بیشتر هم به این نکته پی نبرند و فرصت ناب ادب آموزی را از دست بدهند.

پله دوم؛ دانش ادب آموزی
پس از تصمیم برای ادب آموختن و آموزاندن، لازم است راه صحیح آن را دریابیم. انجام هر کار مهمی نیاز به فراگیری علم مربوط به آن را دارد و ادب آموختن به فرزند، آن هم در سنین کودکی، نیازمند علم تأدیب هم از نظر محتوا و هم از نظر روش است.
به طور کلی، سن کم کودک ایجاب می کند از راه های توأم با محبت و مهربانی و در قالب بازی و آموزش های کودکانه و با ارائه محتوای صحیح و متناسب، به تربیت او همت گماریم؛ چنان که از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل شده است که فرمودند: «مَنْ كَانَ عِنْدَهُ صَبِيٌ‏ فَلْيَتَصَابَ لَه؛ [4]‏ هرکس کودکی دارد، باید با او کودکانه‏‎ ‎‏رفتار کند.»

پله سوم؛ تلاش و جدّیت
بی تردید برای رسیدن به هر هدفی باید تلاش کرد و نمی توان بدون تلاش، منتظر دست یافتن به نتیجه مطلوب بود. قرآن کریم در این باره می فرماید: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏؛ [5] و اين كه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست.» «سعی» در لغت به معنای تند راه رفتن است كه از دويدن آرام ‏تر می‌باشد و به طور استعاره در جديّت و كوشش در كار، استفاده می‌شود» [6] پس در این مرحله از ادب آموزی، باید با تلاش و جدّیت سعی کنیم خود را به آداب شایسته زینت دهیم.

پله چهارم؛ کسب سود آداب شایسته
این مرحله، زمان برداشت محصول تلاش در راه کسب آداب شایسته است. بالأخره اولین آثار برخورداری انسان از ادب مطلوب ظاهر شده و انسان از منافع عمل به آداب نیکو بهره مند می شود؛ چنان که قرآن کریم می فرماید: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها؛ [7] هر كه كار شايسته كند، به سود خود اوست؛ و هر كه بدى كند، به زيان خود اوست.»
ادب شایسته نه تنها به خود فرزند سود می رساند بلکه والدین و اطرافیان را نیز از برکات آن بهره مند می کند و خلاصه این که بهترین تحفه و یادگاری است که والدین و مربیان می توانند از خود به یادگار بگذارند همان گونه که امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَب‏؛ [8] هیچ میراثی مانند ادب نیست.»

پله پنجم؛ عادت به آداب شایسته
نکته اساسی در آموختن ادب این است که انسان باید بتواند برای همیشه نسبت به رفتارهای پسندیده، مؤدب باشد به گونه ای که دیگر، رعایت آن آداب نه تنها برای او سخت نباشد بلکه رعایت نکردن آن ها برای او گران آید. به عبارت دیگر، عادت به رفتارهای نیک، ضامن بقاء، دوام و استفاده حداکثری از فواید آنهاست چنان که لقمان حکیم نیز در توصیه خود به فرزندش به این نکته اشاره کرده و می فرماید: «فَاتَّخِذْهُ عَادَة؛ [9] پس آن را عادت خود قرار بده.»

پی نوشت
[1]  قمى، على بن ابراهيم‏؛ تفسير القمي‏، ناشر: دار الكتاب‏، قم‏، 1404 ق‏، ج 2، ص 164.
[2] نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 393؛ نهج البلاغه با ترجمه دکتر شهیدی، ص 297.
[3] عياشى، محمد بن مسعود؛ تفسير العيّاشي‏، ناشر: المطبعة العلمية، تهران، 1380 ق، ج2، ص 208.
[4] ابن بابويه، محمد بن على‏؛ من لا يحضره الفقيه، ‏ناشر: دفتر انتشارات اسلامى، قم‏، 1413 ق‏، ج 3، ص 484.
[5] سوره نجم، آیه 39.
[6] راغب اصفهانى، حسين بن محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن‏، ناشر: دار الشامية، بیروت،  1412 ه. ق‏، ص 411، ماده «سعی».
[7] سوره فصلت، آیه 46.
[8] شريف الرضي، محمد بن حسين‏؛ نهج البلاغه، صبحی صالح، ناشر: هجرت‏، قم‏، 1414 ق، ‏ص 478.
[9] قمى، على بن ابراهيم‏؛ تفسير القمي‏، ناشر: دار الكتاب‏، قم‏، 1404 ق‏، ج 2، ص 164.

منبع: سایت رهروان ولایت

افزودن دیدگاه جدید